Monyet Loe tournee 2010
Laatste
correctie en follow-up
Follow-up
De evaluatie met het kernteam was zeer leerzaam. Iedereen heeft kunnen zeggen wat er anders of beter zou kunnen en de meest heikele punten zijn voorbij gekomen. Vooral op het gebied van de communicatie zijn er wat moeilijkheden besproken, ook de veelheid van voorstellingen en de te kleine crew zijn besproken. Los van deze punten waren alle aanwezigen, Doni, Reni, Ista, Yudha, Antok en Jet zeer blij met de resultaten. Niet aleen met de meetbare resultaten, maar ook met de ervaringen, de reacties van de kinderen en de deelnemers van de workshops.
Bovendien heeft ieder voor zich wel bepaalde specifieke waardevolle ervaringen of ontwikkelingen meegemaakt tijdens te tour. Zo heeft Doni heel veel contacten opgedaan voor zijn werk, dat het opnemen van nog onbekende traditionele muziek behelst. En Antok heeft verhaal gedaan van een persoonlijke omslag in zijn denken over het werken met kinderen. Hij was zo geraakt en ontroerd door de oprechte reacties van een enkel kind tijdens de voorstelling in het LIP, dat hij opnieuw wil werken met kinderen. Dit heeft hij al lange tijd niet meer gedaan door teleurstellingen en ontmoedigingen in zijn werk als leraar.
Correctie!
Verder hebben we een bespreking gehad met Theater Ruang, waarin we de ervaringen van het reizen en spelen buiten Solo hebben weergegeven. Interessant zijn de correcties die zij hebben aangebracht op de informatie op het weblog. Zo hebben we in Sukolilo niet voor 450 maar zeker voor 1300 mensen gespeeld! Hoe kunnen we dat gemist hebben?! De 850 mensen die wij niet geteld hebben, keken naar een scherm vanaf een plek die voor ons niet zichtbaar was, maar voor Bibit (Theater Ruang) wel.
In gesprek met Theater Ruang kwam iets akeligs naar voren. Een van de leden van Ruang, die zelf werkt voor een weeshuis, schetste de mogelijkheid dat het tehuis in Tangerang -waar we slechte ervaringen hadden met de leiding, die geen enkele bijstand gaf zelfs niet toen een van de kinderen lelijk verwond was- een zogenaamd ‘stichtingstehuis’ kan zijn. Er zijn bepaalde tehuizen opgezet vanuit een stichting, die geld inzamelen voor de kinderen, maar die in werkelijkheid geen hulp of bescherming bieden. De kinderen worden als het ware gebruikt om geld te maken, maar krijgen geen aandacht of opvoeding. Hoewel we dit niet met zekerheid kunnen zeggen en ook in stichtingstehuizen zijn geweest die oke waren, komt het beeld erg overeen met wat we in Tangerang hebben ervaren en zijn we voor de tweede keer verdrietig door de ervaringen aldaar.
Deze dagen zijn naast het afronden nog gevuld met uitrusten en vooral het ophalen van alle leuke en moeilijke dingen. Zo ook tijdens de evaluatie met de crew. We hebben hartelijk gelachen over de ervaringen in het overvolle Sukolilo, het hete Slawi en het onverlichte Cibodas en elkaar serieus aangekeken vanwege het uit de hand gelopen Karta Pustaka en het gevaarlijke Tangerang. Vandaag namen we ook officieel afscheid van elkaar, met de belofte dat er snel en volgend hoofdstuk komt…
Bedankt en tot ziens!
In het opvangcentrum voor primaten in Kulonprogo speelden we de laatste voorstelling. Voor zo’n 75 kinderen en 40 volwassenen persten we ons laatste beetje energie eruit om een leuke voorstelling te spelen. Het was -zoals wel vaker- stikheet en er was geen theatersetting, maar we hadden toch een prettige voorstelling.
Interessant was dat er aardig wat pers aanwezig was. Zo hebben we voor de voorstelling een interview gehad met de wereldomroep- valt niet mee over de telefoon met een beroerde verbinding- en na de voorstelling een interview met de plaatstelijke radio en televisie. Ook waren er een aantal fotografen aanwezig van wie we nog wat foto’s hopen te krijgen.
Het onpvangcentrum was wat anders dan verwacht, de apen zitten in kleine kooien en hebben niet veel natuur om zich heen. Ze worden bij mensen weggehaald, omdat het bezit van apen officieel verboden is, maar meer dan een waarschuwing krijgen overtreders van deze wet meestal niet. De apen worden goed verzorgd en weer op krachen gebracht. De kans dat ze weer de vrije natuur in kunnen, is echter klein. Voor een enkel apenechtpaar is ongeveer 10 hectare bos nodig. Als er meer dan één stel wordt uitgezet in hetzelfde gebied maken ze elkaar af. Het centrum in Kulonprogo wil graag diervriendelijkere ruimtes maken, maar daar is aardig wat geld voor nodig…
Na de voorstelling zijn we naar het huis van Reni gegaan om het decor te ontmantelen en te bekijken wat er mee gaat naar Nederland en wat er hier blijft. Jammer genoeg kunnen we niet te veel meenemen en dat terwijl er heel veel materiaal en gereedschap is verzameld in de laatste twee en een halve maand. Het verschepen kost waarschijnlijk meer dan het opnieuw aanschaffen in Nederland. Dus zullen we er hier een goede bestemming voor moeten vinden. En dat zal ook wel lukken. Het gereedschap kan naar Teater Ruang, die zullen daar zeker blij mee zijn en een aantal materialen kunnen naar Papermoon, een van de weinige moderne poppentheaters hier, waarmee we volgend jaar een samenwerking zullen aangaan. Oftewel, we komen er met het materiaal ook wel uit.
Rest ons nu nog de evaluatie en een vergadering voor het netwerk, die morgen en overmorgen plaatsvinden.
Wat betreft de meetbare resultaten van de tour:
Aantal voorstelling totaal:24 totaal aantal toeschouwers:4946
Aantal workshops totaal:24 totaal aantal deelnemers:617
Toeschouwers van de workshops: 495
Dit betekent dat tenminste 6058 mensen een theateractiviteit van Theater Lakon hebben meegemaakt.
Verder zijn er 1300 boeken van “Ratapan orangutan” verspreid onder kinderen, bibliotheken, scholen en culturele centra. 200 boeken zijn gereserveerd door Primates Helping Primates voor hun orangutanproject in Indonesië volgende zomer. En zo geven we het stokje weer door en vertrekken over 10 dagen naar Nederland, om daar weer voor de Nederlandse kids te spelen.
Dankwoord
Voor en tijdens de tournee hebben we hulp gehad van heel veel lieve mensen, daarvoor onze hartelijke dank. Ook willen we iedereen bedanken die ons tijdens de tournee gevolgd heeft, dit heeft ons gesteund in de moeilijke situaties en het plezier vergroot als het leuk was.
Bijzondere dank gaat uit naar:
Reni en Doni, voor het samen dragen van dit project. Naar Yudha, Antok en Gendut voor hun werk als stagemanager.
En naar: Teater Garasi, Teater Ruang, Main Teater, Teater Qi, Teater Lakon Bandung, Teater Cengkir, Yayasan Umar Kayam, TDE, IBU foundation, St. Pongo, Primates Helping Primates, AWI, JAF, Dongeng Wayang Suket, Erasmus Huis, Rumah Bambu, ISI Solo, Impulsis, De Beer Stichting en de Nederlandse Ambassade en alle andere mensen die meegeholpen en meegedacht hebben, zonder wie deze tournee niet mogelijk was geweest.
Verder bedanken we onze medewerkers van Stichting Lakon: Ineke uijtenhaak, Giel van Dam, Willeke Colenbrander en Liesje de Leeuw, die bij onze afwezigheid al weer werken aan het volgende project.
En natuurlijk Klara Smeets en Sebe Emmelot, voor hun gift van ”Ratapan orangutan” aan de kinderen in Indonesië. En niet te vergeten Jan Smeets, die ons tijdens zijn vakantie nog heeft geholpen met de aanpassingen van de voorstelling in Indonesië.
Allemaal hartelijk bedankt en graag tot ziens!
Theater Lakon
Jet en Ista
Ps:uiteraard blijft het blog te bekijken en reacties zijn nog steeds welkom!
8000 km met Hanoman op pad *
Na de laatste workshop van vandaag en nog een enkele voorstelling te gaan even wat informatie over de tournee.
We hebben drie weken voorbereid en het decor opnieuw gemaakt. Op 1 juli was de eerste voorstelling en we zijn in 2 maanden van Solo en Pati in midden-Java naar Aceh gereisd en via Noord-Sumatra, Jakarta, Bandung via de noord-kust bij Tegal en Slawi in de provincie Yogyakarta uitgekomen.
We hebben gereisd met de auto, de bus, het vliegtuig en de scouter. In totaal hebben we tijdens deze tournee ruim 105 uur doorgebracht in deze verschillende vervoersmiddelen en hebben we in Indonesië zo’n 7,775 kilometers afgelegd! Met de reis van en naar Nederland erbij betekent dat voor mij en Ista een afgelegde afstand van 35,775 kilometers en een aantal reisuren van 165. Hierbij zijn alle tripjes binnen de verschillende steden en de privéuitstapjes niet opgeteld.
Het meest opmerkelijk was de reis met Suzy Air, het vliegtuig waar we met 7 personen direct achter de piloten zaten. Het meest vermoeiend was de reis van Meulaboh naar Ketambe, wat onverwacht een reis van 15 uur bleek te zijn…
Na de laatste voorstelling in Yogyakarta morgen, reizen we naar Solo, om daar een aantal dagen op een plek te blijven, te evalueren met de crew en het documentatiemateriaal te verzamelen…en misschien een beetje op adem te komen…
Maar eerst hebben we nog de laatste voorstelling in het splinternieuwe opvangcentrum voor orang-oetans in Kulon Progo, net buiten Yogya!
8000 kilo berjalan bersama Hanoman.
Selama 2 bulan tour, yang hampir selesai, kami sempat berjalan dari Solo dan Pati ke Aceh dan lewat Medan ke Jakarta, Bandung, Majalengka, Tegal dan Slawi dan akhirnya kembali ke Yogya dan Solo. Kami berjalan naik mobil, bis, pesawat dan sepeda motor dan menempuh sejumlah 105 jam dalam alat-alat transportasi ini. Kami melewati tidak kurang dari 7775 kilo. Ditambah perjalanan pulang pergi dari Belanda menjadi 35,775 kilo dan total waktun perjalanan menjadi 165 jam.
Yang paling menarik yaitu naik pesawat Suzy Air ke Meulaboh. Penumpangnya cuma 7 yang duduk pas di belakang pilot. Yang paling mencapaikan ternyata perjalanan dari Meulaboh ke Ketambe yang akhirnya 15 jam, bukan 5 jam yang kami bayangkan. Besok habis pentas terakhir saya dan Ista akan ke Solo dan akan santai di sana selama beberapa hari. Tetapi ada pentas di Kulon Progo dulu, di tempat penampungan orangutan!
“Nog een keer, nog een keer!”
“Wat was nou eigenlijk het leukste van gisteren?’, vraag ik aan Ista als we de dag na de tweede voorstelling in het LIP, in het internetcafé zitten. Eigenlijk was alles goed. De sfeer was goed, we waren goed voorbereid. Er waren veel kinderen, maar niet te veel en de kinderen deden lekker mee. Voor ons was het vooral leuk dat er veel bekenden in de zaal zaten, waaronder de kinderen en leerkrachten van de speciale school Salam, waar we meerdere workshops gegeven hebben.
We zitten nu nog na te genieten, ondanks de moeheid die niet meer te ontkennen is. De reacties van de kinderen waren ook zo goed. Ze waarschuwden de hoofdpersonages voor gevaar en jouwden de ’slechterik’ flink uit. En vooral heel mooi was het voor ons bekende ‘omslagmoment’. Hiermee bedoel ik een moment in de voorstelling waarop soms voelbaar is dat de kinderen de boodschap van het verhaal begrijpen. Gisteren was deze omslag glashelder. Het ene moment was er volop vrolijkheid en applaus voor de dansende aap en het voldende moment kon je een speld horen vallen, toen de aap moest leren roken en een sigaret in de mond geduwd kreeg.
Vaak is dit voor ons een bijzonder moment, maar gisteren was het uitgesproken voelbaar. Dit is zo’n belangrijk moment, omdat de kinderen hier zelf beslissen om het niet meer mee te gaan met wat er met de aap gebeurt, zonder dat wij dit moeten uitleggen. We hebben in Nederland vaak aan deze scène gewerkt met Jan en Trudie. Het is goed om te merken dat de kinderen hier op dezelfde manier hun eigen mening vormen tijdens het stuk, als de kinderen in Nederland. En het is natuurlijk heerlijk als de kinderen aan het eind van de voorstelling allemaal beginnen te roepen: ‘nog een keer, nog een keer’! Wat wil je als theatermaker nog meer dan dat…behalve dan eigenlijk gewoon het liefst…nog een keer…
Apejong voor gevorderden *
LIP Yogyakarta, 26-8-2010
Met slechts 3 kinderen in het publiek waren we gisteren voorbereid op een lastige voorstelling. We hebben eerder gemerkt dat het spelen voor volwassenen een hele opgave kan zijn, aangezien de voorstelling niet met dat doel is opgezet. Ironisch genoeg waren sinds de vorige ervaring - met meer dan 550 kinderen in het publiek- volledig voorbereid op een overweldigend aantal bezoekers. Bovendien heeft de voorstelling in meerdere kranten een aankondiging gekregen. Blijken er 15 minuten na de eigenlijke aanvangstijd nog geen 40 mensen te zijn…Ze schijnen allemaal voor de tweede voorstelling te hebben gereserveerd, omdat die in het weekend plaatsvindt. De barricades en dranghekken konden dus weer de kast in…
Het spelen voor dit publiek van studenten en kunstenaars viel alles mee. Of het nu kwam doordat de voorstelling al zoveel routine heeft en het daarom niet moeilijk was om de grappen aan te passen en de hoeveelheid informatie op te schroeven, of doordat de pakweg 55 toeschouwers vrolijk aan de vraag gehoor gaven om te reageren als 150 kinderen, de voorstelling was geslaagd. De reacties waren uitbundig en de sfeer was zo goed dat we achteraf meteen van de situatie gebruik hebben gemaakt om een discussie met het publiek aan te gaan.
Jammer genoeg waren wij tijdens de discussie meer aan het woord dan de mensen uit het publiek. Het is hier blijkbaar gebruikelijk dat tijdens een dergelijke discussie meer gevraagd wordt aan de makers, dan dat er feedback over de voorstelling wordt gegeven, maar dat is ook prima. Misschien hebben we vanavond of morgenavond nog gelegenheid reacties te vragen en de opvattingen over theater voor kinderen te inventariseren.
Monyet Loe untuk yang ‘advanced’
Di Lembaga Indonesia Perancis di Yogyakarta kami bermain untuk pentonton yang kebanyakan orang dewasa, padahal Monyet Loe sebenarnya pentas untuk anak-anak dan pengalamannya bahwa main hanya untuk dewasa bisa sulit. Walau kami sudah siap untuk menerima banyak sekali anak-anak di gedung pertunjukan, kenyataannya ketika pentas mau mulai bahwa penonton justru sedikit dan hampir tidak ada anak. Maka semua persiapan untuk publik yang besar, seperti pagar pembatas dan barikade-barikade ternyata sudah bisa dikembalikan ke stadion konser di Yogya.
Lain daripada bayangan pentas ini untuk penonton yang banyaknya seniman dan mahasiswa ternytata menyenangkan. Apakah alasannya bahwa kami sudah rutin dan bisa cepat merubahkan canda-canda dan memperbanyak informasi dalam pentas, atau karena 55 pentonton yang hadir sangat siap waktu mereka diminta bersuara kaya 150 anak, saya tidak tahu. Tetapi jelas pentasnya berhasil. Banyak reaksi yang hebat dan suasananya bagus. Malah sampai kami merasa berani mendadak mengundang penonton untuk diskusi. Sejumlah 10 orang memang tinggal di ruang pentas untuk membicarakan pentas dan pengalaman Lakon selama tour Monyet Loe.
Nieuwe foto’s Yogya en géén foto’s Ambarrukmo
Het leek wel een slechte zomer tijdens het openluchttheaterseizoen in Nederland toen we gisteren aankwamen op de speelplek in de wijk Ambarrukmo. Even dachten we nog dat het wel zou gaan en omdat we buiten speelden, was er al een tent klaargezet. Maar omdat deze niet helemaal tot aan het huis achter het toneel reikte, moest er alsnog razendsnel een zeil gespannen worden. Met gevaar voor eigen leven klom Antok, de stagemanager in Yogya, op de uit de kluiten gewassen partytent. Hoewel alle aanwezigen hun best deden om de regen weg te voeren en overal plastic werd gespannen, kon het water niet buiten gehouden worden. Het decor dat al vrijwel helemaal opgebouwd was, werd beetje bij beetje afgebroken, omdat er steeds iets in veiligheid gebracht moest worden. Totdat het tentdoek begon te lekken en verdere inspanningen heilloos bleken.
De eerste afgelaste voorstelling tijdens de tournee en een grote teleurstelling voor de ongeveer 20 kinderen, die in de regen waren blijven kijken naar het opbouwen.
Omdat we kennelijk nog niet genoeg ongeluk hadden gehad, bleek de camera in de taxi achtergebleven te zijn. En hoewel deze later na veel inspanningen is teruggevonden, hebben we geen foto’s van Ambarrukmo in de regen. Gelukkig hebben we nog een paar voorstellingen te gaan. Morgen en overmorgen in het LIP (Lembaga Indonesia Perancis) en de laatste voorstelling is voor het nieuwe orang-oetan opvangcentrum van Willy Smits net buiten Yogya.
Kinderen met een eigen wereldje
Niet eerder werden we zo verrast door de creativiteit van de kinderen, als bij de workshops van vandaag bij de Salam school. Eerder deze week waren we al te gast bij deze alternatieve school, om een workshop te geven aan de leraren. Omdat dit zo goed bevallen was, konden we met gerust hart ingaan op de vraag om ook voor de kinderen workshops te verzorgen. Er waren vandaag dan ook twee maakworkshops voor in totaal 45 kinderen en dat is gelijk de hele school. De kinderen op deze school zijn allemaal verschillend. Er zijn kinderen met downsyndroom bij, autistische kinderen en kinderen met leerproblemen. Hierdoor waren de workshops minder gestructureerd dan normaal, omdat de kinderen zich minder laten sturen. Dit komt niet alleen doordat er kinderen met leerproblemen bij waren, maar ook door de lesmethode van deze school. Het is het beleid van deze kleine onderwijsinstelling om kinderen vrij te laten en respect te hebben voor de wensen en ontwikkelingen van ieder individueel kind. Dit is zeer ongebruikelijk voor de Indonesische maatschappij, waar kinderen over het algemeen in het gareel moeten lopen en moeten doen wat ze gezegd wordt (zoals we gisteren bij de voorstelling ook weer hebben ervaren).
Het was fantastisch om te zien wat de kinderen van deze groepen met het materiaal deden. Hoewel ik niet echt het idee heb dat ze veel gehoord hebben van wat ik allemaal uitgelegd heb, hebben ze de meest geweldige poppen gemaakt. Een pop in de auto, een pop met een kindje en een pop met koptelefoon waren onder andere het resultaat. Ook was er een meisje dat helemaal geen pop wilde maken, maar een verrassend eigenzinnig idee had om bloemen te maken met de keukenspullen die klaargelegd waren voor de workshop. Tja, waarom ook niet. Je kan er misschien geen personage in zien, maar het is toch verdraaid leuk gemaakt. Dit meisje was een van de kinderen die niet op een gewone school terecht zou kunnen, ze was voortdurend in haar eigen wereld, maar wel de hele middag zielsgelukkig met haar bloemen. Ze glipte zelfs de tweede workshop nog even stiekem naar binnen om nog wat extra aan haar bloemen te werken. Ook de kinderen die helemaal niets hebben gemaakt en alleen maar dingen hebben verknipt en weer gelijmd, gingen vrolijk lachend de workschopruimte uit. Op deze school mag ieder kind zichzelf zijn, als ze mee willen doen met de activiteiten van de dag is dat goed en als ze dat niet willen, of zich niet kunnen concentreren, worden ze niet gedwongen en krijgen ze iets anders te doen.
De meeste kinderen hebben wel poppen gemaakt en deze wonderlijke creaties doen mee in de tentoonstelling KinderKunst op 30 en 31 augustus, in Yogyakarta.
Een theatermakers hel!
Ervaring leert dat als je denkt dat alles veilig is -de kinderen uitgenodigd, de stoelen neergezet, de speelruimte ingericht en de lampen gesteld- je dan pas moet gaan opletten. Zo ook gisteren. Nog nooit hadden we ervaringen zoals bij deze voorstelling in de voorbeeldige en goed ingerichte ruimte van de Nederlandse bibliotheek in Yogykarta. Alles leek rustig, we waren op tijd, het decor was opgesteld en we stonden klaar om te gaan spelen. Opeens werd ik de kinderen gewaar. Achterin de speelruimte die ingericht was voor ongeveer 150 kinderen begon het binnen te stromen, maar de hordes met kinderen hielden niet op. Toen het er 300 waren, dacht ik ‘dat wordt aanpassen’. Toen het er 450 waren, dacht ik ’oke, dat wordt lastig’. En toen er bijna 600 kinderen op elkaar geperst, achter schotten en tot en met buiten de theaterruimte klaar zaten, dacht ik even helemaal niets. Volledig perplex keek ik naar deze merkwaardige mensenmassa. Toen ik mezelf hernomen had, besprak ik met Ista de aanpassingen en haalde extra microfoons erbij.
De voorstelling begon, zoals te verwachten, net even anders dan normaal. Maar na een minuut of 15 verbaasde ik me over het feit dat het redelijk verliep en zelfs een leuke voorstelling leek te gaan worden. Tot na een half uur ineens een heel contingent kinderen, met veel kabaal en tegenzin, werd gemaand om mee te komen met hun leerkrachten. En nog geen 10 minuten later werd ook de groep kinderen precies voor het toneel opgetrommeld om terug naar school te gaan. Dit veroorzaakte uiteraard een volksverhuizing, want de beste plekken waren zojuist vrijgekomen.
Zo goed en zo kwaad als het ging, zetten we de voorstelling voort. Maar toen een paar kinderen tegen het einde van de voorstelling met kleine dingen naar Hanoman gingen gooien -om een reactie van de voor ‘echt’ gehouden aap te krijgen- zakte me de moed in de schoenen. De kinderen werden niet gecorrigeerd, ondanks de duidelijke instructies voor de voorstelling en de grote hoeveelheid aanwezige volwassenen. Natuurlijk werd de voorstelling uitgespeeld, maar ik kon het niet laten om hier en daar dingen over te slaan en naar het einde te spurten.
Achteraf tijdens de spoedvergadering met de crew bleek dat de bibliotheek bij uitblijven van bevestigingen van de uitgenodigde scholen, nog meer scholen had uitgenodigd. Komen ze toch ineens allemaal! (Niet vreemd gezien het gebrek aan kindervoorstellingen hier.) Bovendien waren er een paar scholen uitgenodigd die tijdens schooltijd ‘iets’ van theater wilden zien. De leerkrachten van de betreffende groepen vonden het na een half uur wel duidelijk en wilden verder met hun les.
Onnodig om te vermelden dat ik groen zag van woede (en Ista toch minstens lichtgroen). ‘s Avonds in het hotel enigszins gekalmeerd, ben ik met terugwerkende kracht tevreden over de voorafgaande voorstellingen, die soms fantastisch, soms lastig waren, maar altijd met respect voor elkaar en voor het medium theater plaatsvonden. Ook vraag ik me af of we de strijd moeten aangaan om de betrokkenen aan dit fiasco van onze verontwaardiging op de hoogte te stellen…
Voorstelling tussen de eenden en de duiven *
Pentas di antara bebek-bebek dan ayam-ayam
Tukangan
Nergens is aan te merken dat we in deze wijk van Yogyakarta nog geen 500 meter verwijderd zijn van de drukke verkeersader Malioboro. Er is geen auto te horen en overal scharrelen eenden, kippen en fladderen duiven in het rond. De grond is ongeplaveid en ongelijk en we trekken aardig wat bekijks bij aankomst, maar de sfeer is rustig en gemoedelijk. Zoals op veel plekken kruipen de kinderen voor de voorstelling al bijna in de bomen van het decor, om zodra ze worden aangesproken als een bliksemschicht weg te schieten. De voorstelling was rustig en goed bezocht in behoorlijke hitte, omdat tijdens het spelen de zon nog net onder ons tentdak doorscheen.
Anders dan anders was dat de kinderen uitzonderlijk snel en overtuigd partij kozen tegen onze apenvanger Herri. Op de vraag wie de aap heeft vrijgelaten - waarop meestal wel een aantal kinderen de hoofdpersonage Anton verklikken- stak eerst één kind zijn vinger op, gevolgd door nog een paar kinderen, waarna uiteindelijk alle andere kinderen volgden. Allemaal wilden ze wel de verantwoordelijkheid op zich nemen voor het vrijlaten van de kleine orang-oetan Hanoman. Dat hadden we nog niet eerder meegemaakt en ik kon het niet laten om achter het decor een stilletjes te lachen…
